Cywilizacje powstają w wyniku procesów długotrwałego oddziaływania określonych warunków na życie poszczególnych społeczeństw. Wskutek tego oddziaływania proces przystosowania człowieka do warunków bytu społecznego przybiera określony kierunek. Warunki oddziałujące na życie społeczne mogą być różne – może to być zarówno klimat, ideologia, jak i zmiany gospodarcze czy antropologiczne. Aby głębiej zrozumieć mechanizm tych różnic, które leżą u podstaw wielkich historycznych procesów społecznych, gospodarczych i politycznych, trzeba sięgnąć do nauki porównawczej o cywilizacjach. W sposób najgłębszy i najpełniej pod względem naukowym opracowany ujął ją polski uczony Feliks Koneczny ( ur. 1862, zm. 1949 r. ) w swych książkach „O wielości cywilizacji”, „Rozwój moralności”, „O ład w historii” i innych pracach.

Czym jest nauka porównawcza o cywilizacjach

Potrzeba syntetycznego ujęcia praw rządzących powstaniem i rozwojem społeczeństw, była odczuwana od dawna, zarówno w nauce, jak i polityce, czy różnych innych dziedzinach życia społecznego. Pierwszą próbą takiego ujęcia były wszelkiego rodzaju systemy historiozoficzne. Historiozofia, zwana też często filozofią historii, stawiała sobie za cel znalezienie sensu historii i wykrycie tzw. praw historii.

Z drugiej strony etnologia, próbowała wykryć prawa rządzące powstaniem i rozwojem społeczeństw, na drodze empirycznej – badając życie ludów pierwotnych. Wykrywano u nich pewne instytucje społeczne i przypuszczano, że są to pierwotne etapy rozwoju, przez które przechodziły również inne społeczeństwa. Analogiczne stanowisko zajmowała socjologia.

Nauka porównawcza o cywilizacjach odrzuca metodę dedukcyjną stosowaną z reguły przez każdą historiozofię, nie zakłada przy tym z góry, że historia musi mieć sens, czy też, że muszą istnieć jakieś prawa historii. Stawia ona sobie za cel, poprzez porównanie różnych społeczeństw w ich historycznym rozwoju, przeprowadzenie jednolitej klasyfikacji różnych typów społeczeństw i wykrycie najistotniejszych cech decydujących o różnicach w strukturze wewnętrznej poszczególnych typów. Następnie stara się wykryć wewnętrzny mechanizm powstawania i rozwoju społeczeństw, na tej drodze dochodząc do wykrycia pewnych ogólnych prawidłowości rozwoju społecznego. Tym też różni się zasadniczo od etnologii i opartych na niej systemów socjologicznych, które starają się, z samego porównania materiału etnologicznego, wysnuwać prawa rozwoju społecznego, nie wnikając w wewnętrzny mechanizm tego rozwoju i nie biorąc pod uwagę, że badane przez etnologię społeczeństwa pierwotne wraz ze swymi instytucjami, mogły powstać w wyniku długotrwałych procesów degeneracyjnych. Usiłuje się konstruować teorie uniwersalne, które według ich autorów i zwolenników, mają mieć zastosowanie do analizy całej ludzkości. Według tego typu teorii socjologicznych cała ludzkość ma przechodzić przez identyczne stadia rozwojowe, zaś różnice poszczególnych społeczeństw tłumaczy się niższym lub wyższym szczeblem ich rozwoju ogólnego. Nauka porównawcza o cywilizacjach odrzuca ten uproszczony uniwersalny schemat.

Wyodrębnione i opisane przez Konecznego typy cywilizacji to pewne modele, które w czystej postaci występują w życiu społecznym niezmiernie rzadko, ale ich znajomość pozwala lepiej zorientować się w układach cywilizacyjnych faktycznie funkcjonujących w różnych społeczeństwach. Życie poszczególnych społeczeństw jest wypadkową ścierania się różnych typów cywilizacji, których kombinacje mogą się zmieniać w trakcie historii tego samego narodu.

Pojęcie społeczeństwa i cywilizacji

Podstawowym elementem społeczeństwa są jednostki ludzkie, ponieważ wszelkie objawy życia społecznego występują w jednostkach, w ich poglądach, dążeniach oraz postępowaniu. Z drugiej jednak strony cała psychika ludzka, a więc to co różni człowieka od zwierząt, jest wytworem współżycia społecznego i nie da się pomyśleć poza społeczeństwem

Aby móc współżyć ze sobą, wytwarzają pewne zasady, które regulują postępowanie poszczególnych jednostek, ograniczając działanie czysto osobistych podniet względami społecznymi. Zasady te stanowią więzy łączące jednostki ludzkie w jedną całość społeczną, będziemy je w dalszym ciągu nazywali normami społecznymi. Możemy więc powiedzieć, że normy społeczne są to więzy regulujące zachowanie się jednostek w społeczeństwie. Taki jednolity system norm społecznych obejmujących całość życia społecznego, określa nam metodę ustroju życia zbiorowego danego społeczeństwa – nazywać go będziemy cywilizacją. Cywilizacja jest to zatem jednolity system norm społecznych, określający metodę ustroju życia zbiorowego społeczeństwa.

Quincunx cywilizacyjny

Życie społeczne obejmuje bardzo wiele różnych objawów – poczynając od systemów prawnych i etycznych, a na metodach gospodarowania kończąc. Dla potrzeb nauki porównawczej o cywilizacjach podzielimy wszystkie te objawy na pięć tzw. kategorii bytu społecznego:

1. Pierwszą kategorią bytu społecznego jest dobro. Do kategorii dobra należą etyka, prawo oraz wszelka ideologia wytyczająca cele życiu społecznemu.
2. Drugą kategorią bytu społecznego jest prawda. Tutaj należy cały system nauki i informacji.
3. Kategoria piękna obejmuje sztuki piękne i estetykę.
4. Kategoria zdrowia obejmuje system higieny, medycyny i lecznictwa oraz związane z nimi instytucje społeczne.
5. Kategoria dobrobytu (w sensie materialnym, ekonomicznym) obejmuje metody, instytucje i działania gospodarcze, systemy ekonomiczne i w ogóle to wszystko co dotyczy materialnej walki o byt.

Zdrowie i dobrobyt nazywać będziemy kategoriami materialnymi, ponieważ związane są z zaspokajaniem fizycznych, materialnych potrzeb człowieka; dobro i prawdę nazwiemy kategoriami duchowymi, ponieważ związane z nimi zjawiska łączą się z życiem i twórczością duchową człowieka oraz zaspokajają potrzeby wyższego rzędu; piękno zajmuje pozycję pośrednią, należąc częściowo do duchowych, a częściowo do materialnych kategorii. Każde zjawisko życia społecznego może być zaliczone do którejś z pięciu kategorii bytu, czasami nawet jedno zjawisko może równocześnie należeć do dwóch lub więcej kategorii – na przykład etyka gospodarcza należy równocześnie do kategorii dobra i dobrobytu, zaś nauka ekonomii należy równocześnie do prawdy i dobrobytu. Pięć kategorii bytu społecznego nazwał F. Koneczny quincunx’em cywilizacyjnym, używał też nazwy „pięć kategorii bytu ludzkiego”.

Cywilizacja, jako metoda ustroju życia zbiorowego, określa stosunek społeczeństwa do pięciu kategorii bytu społecznego. Różnorodność cywilizacji spowodowana jest różnym stosunkiem poszczególnych cywilizacji do pięciu kategorii bytu społecznego, co łączy się ściśle z psychiką i charakterem danego społeczeństwa – oczywiście w sensie pewnej dominanty statystycznej.

Dobro

W płaszczyźnie socjologicznej pierwsze miejsce zajmuje dobro. Normy społeczne z tej kategorii wartościują postawy i działania ludzkie z punktu widzenia dobra i zła. Różnorodność cywilizacji wywodzi się w pierwszym rzędzie z różnorodności postaw i sądów etycznych (moralnych) i ideałów społecznych oraz wynikających stąd różnych systemów prawnych. Etyka polega na dobrowolnym spełnianiu obowiązków, na poddawaniu się im bez przymusu z zewnątrz, zwłaszcza ze strony państwa, a tylko pod wpływem własnego przekonania członków społeczeństwa. Państwo natomiast opiera się na sankcjach przymusu względem opornych, przede wszystkim na sankcjach prawnych. System ideałów społecznych określa nam cele do których dąży dane społeczeństwo. Między etyką, prawem i ideami danego społeczeństwa istnieje ścisła współzależność. Zarówno prawo, jak i ideologia muszą wynikać z etyki, inaczej nie będą miały oparcia w społeczeństwie, ale też z drugiej strony ideologia społeczna sprzyja rozszerzaniu zakresu etyki – można wyliczyć wiele przykładów kiedy dla realizacji swoich ideałów ludzie potrafili zdobywać się na wielkie poświęcenia, prawo natomiast będąc wyrazem mentalności danego społeczeństwa, samo z kolei tworzy, kształtuje i przekształca tę mentalność. Na podkreślenie zasługuje w tym miejscu prawo naturalne wynikające z przyrodzonych właściwości natury ludzkiej. Ma ono bardzo ścisły związek z etyką jak również ideologią. Prawo naturalne ma oparcie w etyce, która ma o wiele szerszy zasięg niż prawo i tworzy społeczno-psychologiczną podstawę dla wszelkich norm prawnych. Normy prawa naturalnego pokrywają się z niektórymi normami etycznymi i podobnie jak one wynikają z przyrodzonych właściwości natury ludzkiej; normy te tym różnią się od etycznych, że opatrzone są sankcją. Ideologia, o ile ma być w społeczeństwie żywotna, również musi mieć pewne oparcie w naturalnych ludzkich pragnieniach i dążeniach, a w związku z tym ma ona niejako wspólne źródło z etyką i prawem naturalnym.

W kategorii dobra, obok prawa, decydującą rolę odgrywa etyka. Przez etykę rozumiemy zespół norm społecznych, wartościujących poglądy, postawy i działania ludzkie, z punktu widzenia dobra i zła. Mamy tu oczywiście na myśli tylko normy autonomiczne, to jest takie, których przestrzeganie nie opiera się wyłącznie na sankcji przymusu zewnętrznego, lecz wynika przede wszystkim z wewnętrznego przekonania członków społeczeństwa. Etyka jest więc trwalsza niż prawo, bo istnieć może bez działania przymusu zewnętrznego. Charakter pośredni zajmuje etyka roszczeniowa, której przestrzeganie poparte jest autonomiczną sankcją społeczną (nie państwową), a ponadto prawo autonomiczne, które stanowią normy oparte o autorytet zewnętrzny i autonomiczne poczucie prawne społeczeństwa oraz opatrzone sankcją społeczną – np. prawo narodowe narodu będącego pod zaborem. Na etyce roszczeniowej opiera się prawo naturalne, które ma charakter prawa autonomicznego. W ramach różnych cywilizacji, mamy do czynienia z niezwykle różnorodnymi systemami etycznymi. W cywilizacji łacińskiej, etyka obejmuje swymi normami wszystkie pięć kategorii bytu społecznego i zajmuje stanowisko nadrzędne w stosunku zarówno do prawa, jak i wszelkich innych dziedzin życia. Podstawą etyki łacińskiej, jest uznanie wszechstronnego rozwoju osobowości ludzkiej i poszanowanie godności każdego człowieka, za główny cel rozwoju społeczeństwa. Wynika stąd uznanie za dobre, swobodnego dążenia do poznania prawdy, rozwoju piękna, pielęgnowania zdrowia i uprawiania działalności gospodarczej; przy czym zarówno działalność gospodarcza, jak i inne kategorie bytu (poza kategorią dobra), traktowane są jako środki, a nie cele rozwoju społeczeństwa. Stąd też wynika zasada nadrzędności społeczeństwa nad państwem oraz etyki nad prawem i innymi kategoriami bytu. Etyka łacińska obejmuje swymi normami wszystkie pięć kategorii bytu. Inaczej wygląda sprawa w innych cywilizacjach.

Prawda

Na drugim miejscu po kategorii dobra stoi kategoria prawdy. Do tej kategorii należy system dochodzenia do prawdy, a więc zarówno nauka, jak i informacja. Kategoria prawdy obejmuje system norm społecznych, oceniających sądy ludzkie i wiedzę, z punktu widzenia prawdziwości i nieprawdziwości. Nie wszystkie cywilizacje rozwijają tę kategorię bytu, nie wszystkie też mają pojęcie prawdy obiektywnej. Niedorozwój kategorii prawdy pociąga za sobą również niedorozwój innych kategorii bytu, gdyż hamuje rozwój twórczości i inicjatywy. Niezdolność do abstrakcyjnego myślenia wstrzymuje zarówno rozwój wynalazków warunkujących rozwój dobrobytu materialnego i higieny, jak i rozwój instytucji społecznych, prawnych i etycznych.

W cywilizacji żydowskiej rozwija się naukę, ale jej wyniki dostępne są w pełni tylko dla wtajemniczonych, przy czym zakres wiedzy zależy od szczebla wtajemniczenia. Chodzi tutaj o zapewnienie ukrytego sterowania ludźmi przez odpowiednio dobrane i przygotowane grona wtajemniczonych, których władza opiera się nie na sile materialnej, lecz na odpowiedniej wiedzy o technice rządzenia, niedostępnej dla mas. Oczywiście nie istnieje przy tym w cywilizacji żydowskiej pojęcie prawdy jako wartości samej w sobie, lecz wiedza ma charakter instrumentalny, celowościowy.

W cywilizacji bizantyńskiej rozwija się naukę, ale obowiązuje w niej zasada ujednostajnienia, sformalizowania, scentralizowania, zbiurokratyzowania i poddania pod kontrolę państwa (zgodnie z panującą w tej cywilizacji zasadą supremacji państwa). W cywilizacji łacińskiej, uprawianie nauki i upowszechnianie jej zdobyczy uważane jest za obowiązek społeczny, stawia się przy tym postulat swobodnego rozwoju każdej nauki oraz powszechnej dostępności wyników badań naukowych. Podobny postulat wysuwany jest też pod adresem informacji, zwłaszcza o życiu publicznym.

Ponadto rozwój nauki doprowadza do wszelkiego rodzaju wynalazków – zarówno technicznych, wpływających na rozwój dobrobytu gospodarczego, jak również i z dziedziny medycyny i higieny, a zwłaszcza techniki leczenia, a to z kolei przyspiesza rozwój demograficzny. Uprawianie nauki rzutuje również na rozwój sztuki, umożliwiając powstawanie nowych jej form i nowych technik twórczych. Rozwój kategorii prawdy, wpływa więc w sposób decydujący, na rozwój całości życia społecznego we wszystkich kategoriach bytu.

Piękno

Kategoria piękna obejmuje sztuki piękne i wyraża się przede wszystkim w odpowiednich normach estetycznych, które oceniają zjawiska z punktu widzenia piękna i brzydoty. Elementy sztuk pięknych spotykamy już na bardzo niskich szczeblach rozwoju społecznego. Warto przy tym zaznaczyć, że w rozwoju kategorii piękna istotną rolę gra czynnik kobiecy, cywilizacje poniżające kobietę są jednostronnie męskie, brutalne i cierpią na niedorozwój sztuk pięknych – przykładem może tu być cywilizacja turańska. Sztuki piękne mają istotne znaczenie w życiu społecznym. Przede wszystkim oddziałują one na ludzką podświadomość, urabiając ją w ten sposób, że staje się ona bardziej podatna na przyjmowanie zasadniczych norm społecznych – przede wszystkim etycznych. Znane jest twierdzenie, że dobra sztuka czyni człowieka lepszym, natomiast zła, destrukcyjna sztuka, działa na psychikę ludzką rozkładowo. Artyści dzięki swej wielkiej wrażliwości wyczuwają wcześniej niż inni członkowie społeczeństwa nowe prądy w życiu społecznym i dają im wyraz w sztuce, przy czym największe dzieła sztuki łączą się z reguły z głębokim zaangażowaniem ideowym artysty. Można powiedzieć, że sztuka z jednej strony odzwierciedla psychikę danego społeczeństwa, a z drugiej strony ją kształtuje. Wielcy artyści są najlepszymi propagatorami idei społeczno-politycznych. Nie przypadkowo przewroty społeczne, zaczynają się zazwyczaj od przewrotu w dziedzinie sztuki.

Zdrowie

Kategoria zdrowia obejmuje system norm społecznych określających metody leczenia, higienę oraz związane z nimi instytucje i w ogóle poglądy na to, co dla człowieka jest zdrowe, a co niezdrowe. Nie trudno zauważyć, że te poglądy i oceny zmieniają się w zależności zarówno od rodzaju cywilizacji, jak też od szczebla jej rozwoju. W Sparcie zabijano ułomne niemowlęta dla podniesienia zdrowotności społeczeństwa, średniowieczne metody leczenia i zabiegi medyczne uważane są często przez nas za szkodliwe dla zdrowia, a z kolei być może nasze współczesne metody terapii, czy nawet badań lekarskich, często nie tylko bardzo bolesne i męczące dla pacjentów, ale również niejednokrotnie powodujące szkodliwe skutki uboczne, będą kiedyś również uznane za szkodliwe dla zdrowia, a nawet barbarzyńskie.

Dobrobyt

Kategoria dobrobytu materialnego obejmuje metody, instytucje i działania gospodarcze, systemy ekonomiczne i w ogóle to wszystko, co dotyczy materialnej walki o byt. Dla wszelkiej działalności ludzkiej potrzebna jest baza materialna i działalność ta jest tym skuteczniejsza, im lepszą bazą materialną dysponuje. Zatem rozwój gospodarczy stwarza podstawę rozwoju wszystkich innych kategorii bytu społecznego – dla kategorii zdrowia tworzy nową technikę służącą do celów leczniczych i przez doskonalenie metod masowej produkcji, przyczynia się do jej rozpowszechnienia; podnosząc zaś ogólny dobrobyt materialny ludności, poprawia warunki higieniczne i podnosi stan jej zdrowotności. Bez pewnego poziomu dobrobytu nie ma mowy o higienie. Rozwój gospodarczy rzutuje też na kategorię piękna, wytwarza bowiem nowe narzędzia pracy artystów, a poprzez masową reprodukcję dzieł sztuki, przyczynia się w sposób decydujący do ich rozpowszechnienia. Rozwój gospodarczy sprzyja również rozwojowi kategorii prawdy. Z jednej strony stwarza on zapotrzebowanie na badania naukowe, z drugiej zaś strony, wytwarzając nowe narzędzia badawcze dla potrzeb nauki, sprzyja doskonaleniu jej metod i rozszerzaniu zakresu badań naukowych. Poza tym gospodarka, wytwarzając nowe środki masowego przekazu informacji takie jak kino, radio czy telewizja, przyczynia się do upowszechnienia informacji i wiedzy. Na koniec wreszcie rozwój gospodarczy sprzyja rozwojowi kategorii dobra. Przede wszystkim rozwój etyki staje się możliwy dopiero wówczas, gdy zostają zaspokojone pewne elementarne potrzeby człowieka. W społeczeństwie, które cierpi nędzę i głoduje, nie ma miejsca na rozwój etyczny, sprawy wyżywienia i zaspokojenia najbardziej elementarnych potrzeb biologicznych zaprzątają tam całą uwagę społeczeństwa. Dopiero powyżej pewnego poziomu zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka pojawia się nadwyżka zarówno produktów materialnych, jak i energii społecznej, która może być zużytkowana na różne cele i w tym momencie zaczynają się problemy etyczne – w jaki sposób należy tę nadwyżkę zużytkować. Im bardziej rozwinięte jest społeczeństwo, tym bardziej problemy etyczne zaczynają wysuwać się na czoło zagadnień społecznych. Dlatego w cywilizacjach niższych kategorie gospodarcze grają decydującą rolę, a w wyższych na czoło wysuwa się etyka i w ogóle kategoria dobra.

Prawa rządzące wzajemnym wpływem różnych cywilizacji

Cywilizacja musi się rozwijać we wszystkich kategoriach bytu, albo też we wszystkich nastąpi zastój, bowiem walka o byt toczy się równocześnie we wszystkich dziedzinach – zarówno w płaszczyźnie moralnej, intelektualnej, jak i materialnej. Syntezy między cywilizacjami możliwe są tylko wśród zrzeszeń opartych na podobnej metodzie ustroju, a zatem tylko wśród kultur tej samej cywilizacji. Niemożliwe natomiast są syntezy między różnymi cywilizacjami. Nie można wyłączyć jakiegoś elementu z jednej cywilizacji i włączyć go w inną nie wywołując w jej łonie sprzeczności. Wprowadzenie elementu cywilizacji obcej do jednolitych ram jakiejś cywilizacji równa się zniszczeniu jej jedności, spoistości, wprowadzeniu do niej zarodków rozkładu. Te obce elementy muszą albo zostać zasymilowane, albo też muszą zostać wyeliminowane, gdyż w przeciwnym razie rozsadzą i zniszczą daną cywilizację. Elementy przeciwne danej metodzie niszczą ją. Jeżeli takich elementów się nie zasymiluje ani nie wyeliminuje, wówczas powstaje mieszanka cywilizacyjna, którą charakteryzują konflikty norm społecznych wynikające z braku konsekwencji w poglądach i instytucjach. Doprowadzają one z czasem do zaniku wszelkich norm, upada kultura życia i czynu, szerzy się oportunizm, zanika organizacja społeczna i społeczeństwo ulega rozkładowi, popadając w stan acywilizacyjny. Stan taki odznacza się niejednolitością struktury, niezgodnością decyzji, instytucji, stanowisk i postępowania w łonie jednego społeczeństwa.

Nie można być cywilizowanym na dwa sposoby, nie może się jedno społeczeństwo zapatrywać dwojako na kategorie dobra, prawdy, piękna, zdrowia czy dobrobytu (gospodarki). Syntezy cywilizacyjne między przeciwnymi metodami ustroju życia społecznego są niemożliwe. Podkreślić przy tym należy, że według F. Konecznego nie jest słuszny biologiczny pogląd, reprezentowany np. przez Spenglera, według którego cywilizacje przeżywają swoją młodość, wiek dojrzały i starość, która zwiastuje ich upadek, spowodowany tym, że spadkobiercy wielkich cywilizacji są zmęczeni, znużeni i nie posiadają żadnej mocy twórczej. Poglądowi temu przeczy fakt, że najbardziej dziś żywotna i przejawiająca największą ekspansywność cywilizacja żydowska jest zarazem jedną z najstarszych cywilizacji, o wiele starszą np. od rzymskiej, która dawno upadła. Podobnie cywilizacja chińska istnieje i rozwija się do dzisiaj, będąc również jedną z najstarszych cywilizacji. Cywilizacje upadają nie wskutek starości, lecz upadają wskutek rozkładu społeczeństwa wywołanego mieszanką cywilizacyjną niszczącą jego strukturę. Oczywiście niemożliwość syntezy sprzecznych cywilizacji w życiu jednego społeczeństwa nie oznacza, że cywilizacje nie wywierają na siebie wpływu. Nie jest słuszny pogląd Spenglera, że cywilizacje są dla siebie wzajemnie zamknięte, gdyż się po prostu nie rozumieją między sobą i dlatego nie mogą się wzajemnie przenikać i wpływać na siebie. Wprost przeciwnie, wpływają one na siebie w wysokim stopniu, a historia ludzkości musi być ujmowana jako historia wzajemnych wpływów i walk między cywilizacjami.

Każda żywa cywilizacja dąży do ekspansji, dzięki temu powstają coraz większe zrzeszenia społeczne. Jeżeli na jakimś terenie spotkają się dwie cywilizacje lub więcej, wówczas następuje między nimi walka, która będzie tym dłuższa, tym bardziej wielostronna, prowadzona różną bronią – zarówno duchową jak i fizyczną – im bardziej silne, żywotne są walczące ze sobą cywilizacje. Walka ta trwa tak długo, aż jedna cywilizacja nie zostanie całkowicie zniszczona; dominacja jednej, przy pozostawieniu elementów drugiej nie wystarczy, gdyż mielibyśmy do czynienia z mieszanką rozkładającą społeczeństwo.

Oto najważniejsze sześć praw rozwoju cywilizacyjnego:

1. Wyłączność struktury cywilizacyjnej – nie można być cywilizowanym na dwa sposoby.
2. Ekspansywność cywilizacji – każda żywa cywilizacja dąży do ekspansji.
3. Niemożliwość syntez cywilizacyjnych (tylko kultury jednej cywilizacji mogą się łączyć), szkodliwość mieszanek cywilizacyjnych.
4. Rozwój cywilizacyjny powinien być rozumiany jako doskonalenie swoistych elementów struktury życia zbiorowego.
5. Współmierność w ramach jednej cywilizacji i nierówność różnych cywilizacji.
6. Pozytywny dla rozwoju społecznego wpływ rywalizacji zewnętrznej między cywilizacjami, pod warunkiem, że nie powstanie w jej wyniku mieszanka cywilizacyjna.

Wyróżniki cywilizacyjne

Aby przeprowadzić systematykę poszczególnych typów cywilizacji, trzeba zanalizować zasadnicze wyróżniki cywilizacyjne. Nauka porównawcza o cywilizacjach wylicza sześć zasadniczych wyróżników cywilizacyjnych:

1. Istnienie lub nieistnienie monogamicznej rodziny wyemancypowanej spod władzy rodu.
2. Opanowanie czasu.
3. Stosunek do prawdy.
4. Stosunek prawa prywatnego do publicznego.
5. Źródła prawa i stosunek etyki do innych kategorii bytu społecznego, z czym łączy się emancypacja społeczeństwa względem państwa.
6. Istnienie lub nieistnienie świadomości narodowej.

Podkreślić należy, że powyższe zasadnicze wyróżniki cywilizacyjne mają znaczenie nie tylko dla formalnej systematyki cywilizacji, ale również posiadają zasadnicze znaczenie historyczno-rozwojowe. Były one niejako kolejnymi szczeblami warunkującymi kierunek i stopień rozwoju cywilizacji poszczególnych społeczeństw, dlatego też służą do ewolucyjnego uszeregowania poszczególnych cywilizacji.

Cywilizacje personalistyczne i gromadnościowe

Aby wprowadzić pewną systematykę do szeregu cywilizacji, nauka porównawcza o cywilizacjach dzieli je na personalistyczne i gromadnościowe. Do cywilizacji gromadnościowych należą współczesne cywilizacje – turańska, bramińska, arabska, chińska i żydowska, do cywilizacji personalistycznych cywilizacja łacińska. Cywilizacja bizantyńska zajmuje właściwie stanowisko pośrednie, przy czym jednak w większości swych kultur zbliża się bardziej do gromadności. W ramach cywilizacji gromadnościowych można wydzielić: a) takie, których gromadność opiera się właściwie wyłącznie na woli władzy państwowej; są to cywilizacje – turańska i chińska, b) oparte obok władzy państwowej (lub quasipaństwowej, jak przez wiele wieków cywilizacja żydowska), również na sakraliźmie religijnym lub doktrynerstwie ideologicznym – do tej grupy należy cywilizacja bramińska i żydowska; pośredni charakter ma cywilizacja arabska.

Poszczególne wielkie cywilizacje postaramy się omówić w następnych artykułach na łamach „Chrobrego szlaku”.

Stanisław Tujaka

Literatura
Józef Kossecki: Podstawy nowoczesnej nauki porównawczej o cywilizacjach (Socjologia porównawcza cywilizacji). Warszawa 2002